Yapay zeka kullanmak insanları nasıl aptallaştırıyor?

1 Mayıs 2026

BBC’nin haberine göre Araştırma bilimcisi Nataliya Kosmyna, stajyer başvurularını incelerken dikkat çekici bir durum fark etti.

Gelen motivasyon mektupları birbirine son derece benziyordu. Metinler uzun, kusursuz ve giriş bölümlerinin ardından çoğu zaman kendi çalışmalarıyla yapay ve soyut bağlantılar kuruyordu.

Kosmyna’ya göre bunun nedeni açıktı. Adaylar, ChatGPT, Google Gemini ve Claude gibi sohbet botlarını çalıştıran büyük dil modellerini kullanıyordu.

Aynı dönemde Kosmyna, Massachusetts Institute of Technology kampüsünde ders verirken öğrencilerin içerikleri geçmiş yıllara kıyasla daha kolay unuttuğunu gözlemledi.

İnsan-bilgisayar etkileşimi üzerine çalışan Kosmyna, artan yapay zeka kullanımının öğrencilerin bilişsel süreçlerini etkileyebileceğini düşündü ve bu konuyu araştırmaya karar verdi.

Kosmyna gibi araştırmacıların temel endişesi, yapay zekaya aşırı bağımlılığın dil kullanımını ve temel bilişsel becerileri zayıflatabilmesidir.

Artan sayıda çalışma, “bilişsel dış kaynak kullanımı” olarak adlandırılan bu durumun zihinsel yetenekler üzerinde aşındırıcı etkiler yaratabileceğini ortaya koyuyor.

Araştırmalar, bunun uzun vadede bilişsel gerilemeye katkıda bulunabileceğine işaret ediyor.

Uzmanlar, insanların düşünme süreçlerini yapay zekaya devretmesinin hafıza, yaratıcılık ve bilişsel beceriler üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceği konusunda uyarıyor

Beyin aktivitesinde %55’e varan düşüş

Bilim insanları, kullanılan araçların düşünme biçimini değiştirdiğini uzun süredir biliyor.

İnternetin yaygınlaşmasıyla birlikte derin araştırma gerektiren pek çok bilgiye arama motorları üzerinden kolayca ulaşılabilir hale geldi.

Bu durum, insanların detayları hatırlama eğilimini azaltarak “Google etkisi” olarak adlandırılan bir olguya yol açtı. Uzmanlara göre, yapay zeka ile bu eğilim daha da derinleşebilir. osmyna ve MIT Media Lab’deki ekibi, 54 öğrenciyi kapsayan bir deney gerçekleştirdi.

Öğrenciler üç gruba ayrıldı: Bir grup ChatGPT kullandı, ikinci grup yalnızca Google araması yaptı, üçüncü grup ise hiçbir teknoloji kullanmadı. Çalışma sırasında öğrencilerin beyin dalgaları ölçüldü. Sonuçlara göre kendi zihnini kullanan öğrencilerde yoğun ve geniş çaplı beyin aktivitesi gözlendi.

Sadece arama motoru kullanan grupta görsel alanlarda güçlü aktivite devam etti. ChatGPT kullanan grupta beyin aktivitesi belirgin şekilde azaldı ve bu düşüş yüzde 55’e kadar ulaştı.

Kosmyna, “Beyin tamamen kapanmadı ancak yaratıcılık ve bilgi işleme ile ilgili alanlarda çok daha düşük aktivasyon vardı” dedi.

Hafıza ve sahiplik duygusu

Araştırma, yapay zeka kullanımının hafıza üzerinde de etkili olduğunu gösterdi. ChatGPT kullanan öğrenciler, yazdıkları metinlerden alıntı yapamadı ve bir kısmı metin üzerinde sahiplik hissetmediğini ifade etti.

Benzer çalışmalar da yapay zeka kullanan bireylerin bilgiyi hatırlama ve geri çağırma becerilerinin zayıfladığını ortaya koyuyor. Pensilvanya Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırma, bazı kullanıcıların yapay zekaya karşı “bilişsel teslimiyet” geliştirdiğini gösteriyor. Bu durum, bireylerin yapay zekanın verdiği bilgileri sorgulamadan kabul etmesi ve kendi sezgilerini geri plana atması anlamına geliyor.

Benzer etkiler, tıp gibi kritik alanlarda da gözlemleniyor. Çok uluslu bir araştırma, üç ay boyunca yapay zeka destekli kolon kanseri taraması yapan doktorların, sistemi kullanmadıkları durumda tümörleri tespit etmede daha başarısız olduğunu ortaya koydu.

Yaratıcılık ve özgünlük kaybı Kosmyna, yapay zekaya aşırı bağımlılığın yaratıcılığı da tehdit ettiğini belirtiyor. Araştırmadaki ChatGPT destekli metinler birbirine çok benzer bulundu. Öğretmenler bu metinleri “ruhsuz” ve “özgünlükten yoksun” olarak değerlendirdi.

Bir öğretmen, metinlerin bu kadar benzer olması nedeniyle öğrencilerin yan yana oturup yazıp yazmadığını sorguladı.

Bilişsel gerileme riski

Hesaplamalı sinirbilimci Vivienne Ming, yapay zekanın doğru kullanıldığında faydalı olabileceğini ancak çoğu kullanıcının zihinsel süreçleri devretme eğiliminde olduğunu belirtiyor.

Ming’in araştırmasında öğrencilerden petrol fiyatı gibi gerçek dünya tahminleri yapmaları istendi. Katılımcıların büyük bölümü doğrudan yapay zekaya başvurdu ve yanıtları kopyaladı. Beyin aktivitesini ölçen gama dalgaları ise düşük seviyede kaldı. Ming’e göre bu durum uzun vadede bilişsel gerileme riskini artırabilir. Düşük gama aktivitesi, bazı çalışmalarda ileri yaşta bilişsel düşüşle ilişkilendiriliyor.“

Derin düşünme bizim en büyük gücümüzdür. Eğer bunu kullanmazsak uzun vadeli etkiler ciddi ola bilir” diyen Ming, zihinsel çabanın beyin sağlığı için kritik olduğunu vurguladı.

Ming, yaklaşık 20 yıl önce GPS kullanımının artmasının demans oranlarını etkileyebileceğini öngördüğünü belirtiyor. Bu iddia provokatif olsa da bazı araştırmalar GPS kullanımının mekansal hafızayı zayıflattığını gösteriyor.

Mekansal yön bulma becerisindeki zayıflama, Alzheimer hastalığı için erken bir belirti olabilir.

 Çözüm ne?

Uzmanlara göre çözüm, yapay zekayı tamamen reddetmek değil, doğru şekilde kullanmaktır.

Ming, “hibrit zeka” modelini öneriyor. Bu modele göre insanlar önce kendi başına düşünmeli, ardından yapay zekayı fikirlerini test etmek için kullanmalıdır.

Kosmyna da benzer şekilde, temel bilgilerin önce yapay zeka olmadan öğrenilmesi gerektiğini vurguluyor.