Tottenham’ın dört yüzyıllık isyan tarihi (II)

Bu yazı 12 Kasım 2026 tarihinde yayınlanmıştır

Geçen hafta DAY MER gençle­rinin kaleme aldığı Tottenham’ın dört yüzyıllık isyan tarihini an­latmaya başlamıştım. Köle kar­şıtı mücadeleden tutun da Nazi dostluk maçına pek çok ilginç tarihi olaya ev sahipliği yapan Tottenham’ın tarihini anlatan ve “kes sakla” niteliğindeki bu yazı­nın ikinci son bölümünü paylaşı­yorum:

Tottenham’ın Quaker damarı

İç savaşın sarstığı yalnızca mo­narşi değildi. Dini otorite de par­çalandı; Quaker’lar, yani Dostlar Cemiyeti (Religious Society of Fri­ends), bu çalkantının içinden 17. yüzyıl ortasında doğdu. Her insa­nın Tanrı’yla aracısız bağ kurabi­leceği düşüncesi, eşitlik ve barış ilkeleriyle birleşiyordu. Bu inanç, hiyerarşik kilise düzeni kadar top­lumsal statüleri de sorguluyordu. (Tottenham Quaker Meeting, t.y.)

1665 tarihli Five Mile Act, Ang­likan Kilisesi’ne uymayan eski din görevlilerinin belirli kentlerin ve daha önce görev yaptıkları yer­lerin beş mil yakınına gelmesini yasakladı. O tarihte açık kırsal alan sayılan Tottenham, baskı gören din görevlileri için elverişli bir sığınak oldu. Tottenham’daki Quaker varlığının kayıtları 1689’a, ibadet mekânı ise 1714’e kadar uzanıyor. Bugün High Road 594 numarada bir Quaker ibadet ve toplantı binası olan Friends Me­eting House bulunuyor (Queen Mary University of London, t.y.; Tottenham Quaker Meeting, t.y.).

Bu geleneğin en dikkat çekici yerel isimlerinden biri 1751 do­ğumlu Priscilla Wakefield. Yazar, eğitimci, hayırsever ve kölelik karşıtı bir Quaker olan Wakefi­eld, 1798’de Tottenham’da ka­dınlar ve çocuklar için öncü bir tasarruf bankası kurdu. Bir peni­lik mevduatı bile kabul eden bu girişim, bankacılık sisteminin dı­şında bırakılan emekçi kadınlara ve çoçuklara güvenli tasarruf ile faiz imkânı sundu. Wakefield’a “tasarruf bankasını tek başına icat etti” demek tartışmalı olur; ancak yoksulların küçük birikim­lerini kurumsallaştıran hareketin öncülerinden olduğu açıktı. (Fi­nancial Times, 2026; Tottenham Quaker Meeting, t.y.)

Quaker’ların, Tottenham tari­hindeki ağırlığı kölelik karşıtı mü­cadelede daha da belirginleşti. Köle Ticaretinin Kaldırılmasını Sağlama Cemiyeti, 1787’de ku­ruldu; 12 kurucu komite üyesi­nin dokuzu Quaker’dı. Pennsylva­nia doğumlu William Dillwyn de bu ağın önemli isimlerinden bi­riydi ve hayatının bir bölümünü Tottenham’da geçirdi. Böylece High Cross çevresi, 18. yüzyıl sonlarında köle ticaretine karşı örgütlenmenin yerel merkezle­rinden biri hâline geldi (Quakers in the World, t.y.; Swansea Uni­versity, t.y.).

Demiryolundan White Hart Lane’e: Futbol ve anti-faşizm

19. yüzyılın ortasına kadar bü­yük ölçüde kırsal kalan Totten­ham, demiryolunun gelişiyle hızla değişti. Tottenham Hale’e demir­yolu 1840’ta ulaştı; sonraki hatlar ve 1870’lerdeki genişleme Londra merkeziyle bağı güçlendirdi. Yeni konutlar yükseldi, nüfus hızla arttı ve yüzyılın sonunda önemli bir Yahudi topluluğu oluştu. (His­toric England, t.y.)

Tottenham’ın Yahudi tarihi fut­bol kültüründe iz bıraktı. White Hart Lane’e yürüme mesafesin­deki Yahudi yerleşimleri, Tot­tenham Hotspur’un büyük ve görünür bir Yahudi taraftar kit­lesi edinmesine katkı sağladı. Ka­yıtta aktarılan “1930’larda 30 bin seyircinin 10 bini Yahudiydi” ve “Londra’daki her Yahudi futbol­sever Spurs’lüydü” sözleri güçlü yerel anlatılardır; bunları kesin is­tatistik olarak doğrulamak müm­kün değil. Kesin olan, bu bağın hem kulübün kimliğinde hem de rakip taraftarların antisemitik sal­dırılarında uzun süre belirleyici olduğudur. (The Guardian, 2020; Tottenham Radical History Walk, t.y.)

Bu ilişkinin en çarpıcı sahne­lerinden biri 4 Aralık 1935’te ya­şandı. Futbol Federasyonu, İngil­tere ile Nazi Almanyası arasın­daki dostluk maçını White Hart Lane’de oynattı. Alman oyuncular Nazi selamı verdi, stadyumda ga­malı haçlı bayrak dalgalandı; dı­şarıda anti-faşist gösteriler ya­pıldı. Shoreditch’li, 24 yaşındaki torna işçisi Ernie Wooley bayrak direğinin ipini keserek Nazi bay­rağını indirdi. Hakkındaki dava daha sonra düştü. (The Guar­dian, 2020)

Bir caddenin görünmeyen ha­fızası

Tottenham High Road boyunca karşılaşılan bu hikâyeler, bölgenin tarihinin yalnızca binalardan ve sokak adlarından ibaret olmadı­ğını gösteriyor. Rainsborough’un eşitlik talebi, Quaker’ların kölelik karşıtı mücadelesi, Yahudi toplu­munun futbol kültüründe bırak­tığı iz ve Nazi bayrağını indiren Ernie Wooley’nin cesareti, farklı dönemlerde aynı soruya verilen yanıtları temsil ediyor: Bu kentin hafızasını kim yaratıyor?

Bir trafik adası, bir ibadet­hane ve bir futbol stadyumu böylece dört yüzyıllık mücadele tarihinin parçalarına dönüşüyor. Tottenham’ın görünmeyen ha­fızası, geçmişin yalnızca büyük liderler tarafından değil; eşitlik, özgürlük ve dayanışma için hare­kete geçen sıradan insanlar tara­fından da yazıldığını hatırlatıyor.

Bu yazı, “Tottenham Radical History Walk” temel alınarak ha­zırlanmış; konuşmadaki tarih, kişi ve kurum adları ulaşılabilen birin­cil kaynaklar, yerel yönetim arşiv­leri ve güvenilir haber kayıtlarıyla karşılaştırılmıştır.

(BİTTİ – İsteyen okura kaynak­çayı e-postayla gönderebilirim)