Psikolog Açelya Sarıoğlu
Bazen yetişkinlikte verdiğimiz tepkilerin, yaşadığımız olaylardan çok daha eski bir hikâyeyle bağlantılı olduğunu fark ederiz. Birinin sesini yükseltmesi karşısında kendimizi küçücük hissetmemiz, reddedilme ihtimali karşısında yoğun bir kaygı yaşamamız, hayır demekte zorlanmamız ya da kendimizi korumamız gereken bir durumda sessiz kalmamız… Bunların bazıları yalnızca bugünün koşullarıyla açıklanamayabilir. Bazen bugünkü tepkilerimizin içinde, çocukken yaşadığımız ve o dönemde anlamlandıramadığımız deneyimlerin izleri vardır.
Çocukken ihtiyaç duyduğumuz şeyler aslında oldukça temel ve insaniydi: Güvende hissetmek, sevilmek, anlaşılmak, duygularımızın kabul edilmesi, ihtiyaçlarımızı dile getirebilmek ve gerektiğinde bir yetişkin tarafından korunmak.
Fakat her çocuk bu ihtiyaçlarının karşılandığı bir ortamda büyüyemiyor. Bazı çocuklar korktuklarında kendilerini sakinleştirecek bir yetişkin bulamıyor. Bazıları üzüldüğünde teselli edilmek yerine susturuluyor. Bazıları hata yaptığında anlayışla karşılanmak yerine utandırılıyor. Bazıları ise kendilerini koruması gereken insanlarla aynı ortamda güvende hissetmek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmeyi öğreniyor.
Üstelik çocukken yaşadığımız koşulları değiştirmek her zaman mümkün değildi. Bir çocuğun kendisini inciten bir ortamdan uzaklaşacak gücü, karar verme yetkisi veya başka bir yerde yaşayabilme imkânı yoktur. Evden ayrılamaz, kendisini koruyacak sınırları tek başına oluşturamaz, ihtiyaç duyduğu yetişkini seçemez. Çoğu zaman bulunduğu koşullara uyum sağlamaya çalışır. Belki de bu nedenle bazı insanlar yetişkin olduklarında bile kendilerini korumakta zorlanırlar. Çünkü çocuklukta öğrendikleri şey, ihtiyaçlarını dile getirmek değil, başkalarının ihtiyaçlarına uyum sağlamaktır.
Geçmişi değiştiremeyiz ama bugün kendimiz için başka bir şey yapabiliriz
Çocukluk deneyimlerimizi geriye dönerek değiştiremeyiz. O gün yanımızda olmayan bir yetişkini geçmişimize götüremeyiz. Bizi koruması gereken kişilerin neden koruyamadığını da bugün değiştiremeyiz.
Ancak bugün artık o çocukla aynı koşullarda değiliz.
Yetişkin olduğumuzda seçim yapabilme, sınır koyabilme, destek arayabilme ve kendimizi koruyabilme imkânlarımız genişler. Elbette herkesin yaşam koşulları ve imkânları farklıdır. Fakat bugün küçük de olsa kendimiz için atabileceğimiz adımlar vardır.
Örneğin çocukken itiraz ettiğinde öfkelenen bir ebeveynle büyüdüysen, bugün birine hayır demenin seni kötü veya sevgisiz biri yapmadığını öğrenebilirsin. Çocukken korktuğunda yalnız bırakıldıysan, bugün zorlandığında kendini suçlamak yerine durup neye ihtiyaç duyduğunu sorabilirsin. Duygularını ifade ettiğinde küçümsendiysen, bugün hissettiklerini bastırmak zorunda olmadığını kendine hatırlatabilirsin. Belki de en önemlisi, artık kendini korumak için bir başkasının izin vermesini beklemek zorunda olmadığını fark etmektir.
Şema Terapi bize ne anlatıyor?
Şema Terapi yaklaşımına göre çocukluk ve ergenlik döneminde temel duygusal ihtiyaçlarımızın yeterince karşılanmaması, yetişkinlikte de etkisini sürdürebilen bazı düşünce ve davranış kalıplarının gelişmesine katkıda bulunabilir. Örneğin çocukken duygusal olarak ihmal edilmiş biri, yetişkinlikte yakın ilişkilerinde de anlaşılmayacağını veya ihtiyaçlarının karşılanmayacağını düşünebilir. Sürekli eleştirilmiş bir çocuk, yetişkin olduğunda yaptığı en küçük hatada bile kendisini yetersiz hissedebilir. Sınırlarına saygı gösterilmeden büyüyen biri, başkalarının taleplerini reddetmekte zorlanabilir.
Ancak geçmişte öğrendiğimiz bu kalıplar, hayatımız boyunca aynı şekilde devam etmek zorunda değildir. Şema Terapi’de Sağlıklı Yetişkin Modu olarak adlandırılan yaklaşım da tam olarak burada önem kazanır. Kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesi, duygularına anlayışla yaklaşması, kendisini koruması ve bugün için daha sağlıklı seçimler yapabilmesi bu yaklaşımın temel parçalarıdır.
Başka bir deyişle, yetişkinlikte yalnızca geçmişten gelen yaralarımızla yaşamayı öğrenmek zorunda değiliz. Bugünkü kaynaklarımızı kullanarak kendimizle kurduğumuz ilişkiyi yeniden şekillendirebiliriz.
Bugün kendine nasıl bir yetişkin olabilirsin?
Bazen değişim büyük kararlarla değil, küçük ama tekrarlanan davranışlarla başlar. Yorulduğunda dinlenmek, seni inciten bir davranış karşısında sınır koymak, bir hata yaptığında kendini aşağılamak yerine anlamaya çalışmak, ihtiyaçlarını dile getirmek ve gerektiğinde yardım istemek… Bunların her biri kendine farklı davranmayı öğrenmenin bir parçasıdır.
Belki de çocukken en çok ihtiyaç duyduğun şey, seni anlayan, dinleyen, koruyan ve olduğun hâlinle kabul eden bir yetişkindi. Bugün kendine böyle yaklaşmayı öğrenebilirsin. Her zaman güçlü olmak, herkesi memnun etmek veya sevgiyi hak etmek için çabalamak zorunda olmadığını kendine hatırlatabilirsin.
Elbette bu süreç her zaman kolay değildir. Çocuklukta öğrenilmiş ilişki kalıpları yetişkinlikte de otomatik biçimde devreye girebilir. Sınır koymak suçluluk yaratabilir, kendine şefkat göstermek yabancı hissettirebilir veya güvenli ilişkiler kurmak zaman alabilir. Bazı deneyimlerin etkilerini anlamlandırmak ve dönüştürmek için psikoterapi desteği de gerekebilir. Kendimizle kurduğumuz ilişkiyi değiştirmek bir anda gerçekleşmez; zaman, farkındalık ve sabır gerektirir.
Belki çocukken birinin gelip seni korumasını bekledin. Belki korktuğunda birinin elini tutmasını, üzüldüğünde seni dinlemesini, hata yaptığında sana yeniden deneme fırsatı vermesini istedin. Belki de yalnızca olduğun hâlinle kabul edilmeye ihtiyaç duydun.
Bunların hiçbirini istemiş olman fazla değildi. Bunlar bir çocuğun en temel duygusal ihtiyaçlarıydı.
Bugün geçmişteki o çocuğa dönüp her şeyi değiştiremezsin. Ama onun ihtiyaçlarını artık görmezden gelmek zorunda değilsin. Kendine daha anlayışlı davranabilir, sınırlarını koruyabilir, ihtiyaçlarını önemseyebilir ve güvenli ilişkiler kurmak için adımlar atabilirsin.
Çünkü bazen iyileşme, geçmişte bize verilmemiş olanı bugün kendimize vermeyi öğrenmekle başlar.
Çocukken ihtiyacın olan o yetişkin, bugün sensin.
Psikolog Açelya Sarıoğlu
psikolog@acelyasarioglu.com
+44 754 143 4812




